كه از افكار و وساوس شيطانى نباشد متوجه و مشغول گردد زيرا وقتى خاطرات و افكار تازه‌اى در دل پيدا شد خاطرات پيشين و قلبى از بين رفته و معدوم ميگردد ولى هر چه كه غير ذكر و ياد خدا و آنچه مربوط به خدا است احتمال دارد او هم از افكار شيطانى باشد و فقط ياد خدا است كه اطمينان داريم او از ناحيه شيطان نيست . و درمان بيمارى وسوسهء شيطانى از طريق توجه داشتن به ضد او است و ذكر خدا و بودن در ياد او است كه با هر گونه فكر ابليسى و دسائس شيطانى ضديت و تناقض دارد و پناه بردن به او و بريدن از تمام نيروها و قدرتها انسان را در اين راه موفق ميگرداند و همين است معناى اعوذ باللَّه من الشيطان الرجيم - و لا حول و لا قوة الا باللَّه العلى العظيم و اين توفيق فقط از طريق تقوى بدست مىآيد و اهل تقوى كه اكثرا در ياد خدا هستند اين نيرو را دارند و شيطان در بارهء آنها بيش از اين راه ندارد كه بطور پنهانى در موارد لغزش يك گردش در كنار دل آنان بنمايد ( و آنها هم در اثر روشنى كه دارند متوجه ميشوند و او را از خود طرد مينمايند ) إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ سورهء اعراف 201 ) مجاهد ( كه يكى از مفسرين صدر اول است ) در تفسير آيهء مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ چنين گفته كه خناس دل انسان قرارگاه خود نموده و در آنجا هست وقتى ياد خدا در دل راه يابد فورا پنهان شده و دست و پاى خود را جمع مىكند ولى چون آدمى از ياد خدا غافل گشت اطراف و جوانب قلب را فرا ميگيرد . بنا بر اين تنافى و ضديت ما بين ذكر خدا و ياد او و بين وسوسه شيطانى نظير ضديت و تناقض بين روشنى و تاريكى و شب و روز است و از جهت همين ضديت است كه خدا فرموده ( شيطان بر دل آنها احاطه و تسلط يافته و در نتيجه فكر و ذكر خدا را از يادشان برده است ( مجادله 19 ) . و در حديث است كه شيطان پوزش را بر دل آدمى ميگذارد اگر در ياد خدا بود واپس رفته و پنهان مىشود و اگر خدا را فراموش نمايد اين دل را همانند لقمه‌اى فرا ميگيرد . و همان طورى كه شهوات تمام وجود انسانى را فرا گرفته و با گوشت و خون انسان آميخته است سلطه و نفوذ شيطان در گوشت و خون سازى و جارى است و در اطراف و جوانب قلب راه دارد و لذا پيغمبر فرمود شيطان مانند خون در رگها و عروق بشر راه نفوذ دارد و شما با گرسنگى راهش را گرفته و تنگ كنيد از جهت اينكه گرسنگى شهوات را در هم مى شكند و راه نفوذ شيطان هم از طريق شهوات است . و از جهت اينكه شهوات گوناگون از هر طرف احاطه بقلب دارد خداوند متعال از زبان ابليس چنين بازگو مىكند ( قسم بعزت تو كه من بر سر راه مؤمنين و صراط مستقيم در